Sociaal isolement bij ouderen: ontwikkeling van een digitale tool

“Iets over eenzaamheid, krachten en Corona”

  • 2020-05-28 13:00:11

Enkele beschouwingen van Chris Mestdagh, projectleider.

Vanuit de opleiding Sociaal werk van Howest werken we projectmatig rond eenzaamheid en sociaal isolement bij oudere mensen die thuiswonen. We hebben het in onze projecten dus niet over de gevoelens van eenzaamheid die zich manifesteren in bijvoorbeeld de woonzorgcentra.

In deze bijdrage vertel ik graag iets over de inzichten die we verworven tijdens ons project dat de naam KRACHTNET kreeg. Maar eerst wil ik het hebben over het beestje dat eenzaamheid heet en wil daarover wat nadenken en kort even de link maken met deze Coronatijden…

Heel wat aandacht voor het eenzaamheidsprobleem

Het lijkt wel alsof eenzaamheid toegenomen is de laatste jaren. Laat mij onmiddellijk duidelijk zijn: uit onderzoekscijfers blijkt dit niet. Althans niet procentueel. Het procent van de 80-plussers die de voorbije zeg maar 30 jaar verklaart zich regelmatig eenzaam te voelen is niet toegenomen. Maar… Er zijn natuurlijk wel meer ouderen. Dat betekent dat hetzelfde percentage in absolute cijfers wel over steeds méér mensen gaat! In die zin is het meer aanwezig in onze samenleving.

Maar er is volgens mij ook wel meer aan de hand. Er is gewoonweg meer aandacht voor het thema eenzaamheid in onze samenleving. En dat heeft te maken met de manier waarop we samenleven, of willen samenleven, of moeten samenleven…

De overheid wil dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen en op die manier volwaardig kunnen deelnemen aan de samenleving. De zorg voor mensen moet in en door de samenleving gebeuren, zonder mensen ervan te onttrekken. Met een ingewikkeld begrip noemen ze dat de vermaatschappelijking van de zorg. Het bevorderen van zelfredzaamheid en participatie staan zogezegd centraal in dat beleid.

Als mensen vereenzamen en er ontstaan psychosociale problemen, komen hun zelfredzaamheid en maatschappelijke participatie onder druk te staan. Problemen kunnen zich dan opstapelen, zoals lichamelijke en psychische gezondheidsklachten, verslaving, slaapproblemen, zelfverwaarlozing, werkloosheid en schulden. Je kan er dus beter maar vroeg bij zijn. Maar door de nadruk op de zelfredzaamheid en het inzetten van het eigen sociaal en professioneel netwerk dreigen heel wat mensen uit de boot te vallen. Mensen die niet kunnen terugvallen op sterk ontwikkelde sociale vaardigheden of een divers en uitgebreid sociaal netwerk kunnen niet mee. Maar over het (a)sociaal beleid zal ik het hier niet verder over hebben.

Eenzaam in Coronatijden?

Hoe zit het nu met de gevolgen van de Corona-pandemie? De overheid raadt ons aan om fysieke contacten met mensen die extra kwetsbaar zijn te vermijden. Mijn ervaring is dat ze zelf ook vaak dat contact wilden vermijden. En het was dan toch mooi en vertederend om te zien dat mensen creatief worden om een zo warm mogelijk contact te houden met hun geliefden. Plots werd er meer gebeld, geWhatsappt, gevideobeld, gezoomed en geteamd. Maar het ging niet enkel digitaal: een oudere vriendin werd de deerne aan het balkon van haar appartement en hield zo contact met onder andere haar kleinkinderen. Mensen belden met hun geliefden aan de andere kant van het raam of plexiwand.

Veel mensen, jong en oud, vonden dat niet zo erg. We vonden troost in het idee dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten en dat we nu even solidariteit moeten tonen om binnenkort weer close te kunnen zijn.

Maar mensen die al in een situatie van sociaal isolement zaten, raakten vaak nog dieper, ondanks de inspanningen van steden en gemeenten om zo veel mogelijk mensen te bereiken… Velen werden hierdoor opgevist. Anderen verloren de nog weinige contacten die ze hadden, zoals de thuishulp. Er zijn natuurlijk mooie initiatieven ontstaan. Doordat mensen meer van thuis uit werken, zien ze hun buren vaker en winkelen ze meer in hun eigen buurt. Buurtbewoners maken mondmaskers voor elkaar, mensen applaudisseren in een collectief straatmoment voor de zorgverleners, steeds vaker wordt er op straat geaperitiefd.

"Vraag niet wat jij kan doen voor je cliënt, maar wel wat die kan doen voor iemand anders!"

Ontmoeting is echter onvoldoende. Enkel mensen samen zetten zal ze doorgaans niet van hun eenzaamheidsgevoelens afhelpen. Er moet vooral geïnvesteerd worden in betekenisvolle relaties om sociaal isolement en eenzaamheid tegen te gaan. Vereenzaming is een traag en slopend proces. De weg eruit is dan ook traag en persoonlijk.

Hier maak ik graag de link met het project van Howest. Hoewel eenzaamheid dus geen onopgemerkt fenomeen is, steden en gemeenten doen zeer veel inspanningen en doen goed werk. Er ontbreken bij veel steden en gemeenten echter vaak concrete technieken om eenzaamheid effectief aan te pakken. Vaak zetten ze in op ontmoeting via activiteiten in dienstencentra en andere verenigingen. Op zich is dit goed, maar al te vaak resulteert dat in een averechts effect bij mensen met een risico op eenzaamheid en sociaal isolement: iemand die niet al te goed in zijn vel zit samen zetten met andere mensen is een recept dat gedoemd is te mislukken. Die mensen lopen nog maar eens een faalervaring op, omdat ze onvoldoende zelfvertrouwen hebben, of niet de juiste sociale vaardigheden bezitten, of gewoon omdat ze er op dat moment niet klaar voor zijn. De aanpak van heel wat steden en gemeenten is dus vaak heel nefast voor mensen in eenzaamheid en sociaal isolement. Er is meer een aanpak op maat nodig.

Krachtnet springt in dit gat en wil hulpverleners ondersteunen door heen een instrumentarium aan te reiken. De eerste focus ligt niet op het activeren van het sociaal netwerk van mensen, maar wel op het in kaart brengen van de interesses en de mogelijkheden van de betrokkene. Een hulpverlener vertrekt dan eigenlijk niet met de ingesteldheid van ‘wat kan ik voor jou doen?’, maar stelt wel de vraag ‘wat kan of wil jij doen voor een ander?’. Van daaruit vertrekken we dan om te kijken hoe we door op die manier krachtgericht te werken mensen in relatie kunnen brengen met anderen. En dat hoeft niet steeds in hun bestaande netwerk te zijn. Want dat bestaande netwerk is vaak ofwel moeilijk bereikbaar, of is al overbevraagd. De eerste voorwaarde is dus dat eenieder van ons zich gewaardeerd en waardevol voelt, hoe oud we ook zijn. Met Krachtnet willen we hulpverleners zowel een aantal instrumenten en methodieken als een bijhorende opleiding aanbieden. Daardoor zouden ze sterker moeten staan om eenzaamheid effectiever aan te pakken.

Op die manier proberen we in de wereld een steentje te verleggen en een bijdrage te leveren aan meer solidariteit en kracht bij mensen.

Meer info over Krachtnet: www.krachtnet.be.

.